"بحر خزر" صحت دارد یا "دریای کاسپین"؟ Serze

"دریای خزر" درست است یا "دریای کاسپین"؟ Tasnim

دانشمند معروف کشور با بیان دلایلی تاریخی و حقوقی در مورد نام دریای شمال ایران، دریای کاسپین را خوب ترین و درست‌ترین عنوان برای آن می‌داند که به دست بیشتر کشورها استفاده می‌شود.

عکس "خزر" صحت دارد یا "دریای کاسپین"؟   Serze

به اعلان سرزه و به نقل از گروه سیاست خارجی خبرگزاری تسنیم، پهنه آبی واقع در شمال ایران که هم اکنون آن را با نام "خزر" می شناسیم، از جمله دریاهای مهم دنیاست که تقریباً اقتصاد سه کشور جمهوری آذربایجان، ترکمنستان و کشور قزاقستان رابطه مستقیمی با منابع انرژی زیر بستر آن دارد. بحث بر سر تقسیم منابع زیر بستر و رو بستر، ناپاکی آب ، مسئله حق کشتیرانی یا نکاتی نظیر بهره گیری از عنوان حقوقی "دریا" عوض "دریاچه" از طرف کشورهایی مثل کشور قزاقستان جهت جهانی شدن آن و حق کشتیرانی آزاد و بسیاری از موارد دیگر، تحت جلساتی با عنوان رژیم حقوقی خزر به انجام رسانده میشود. تا به حال طرف های ساحلی به نتایج چشمگیر و معلومی نرسیدند و همچنان چالش توافق وجود دارد.

اما یکی از موضوعات راجع به این پهنه آبی شمال ایران مسئله "نام" آن است که در کشور ما از این اسم به طور رسمی بهره گرفته میشود، اما بسیاری بر این عقیده اند که نام خزر غلط است و اسم اصلی و درست آن "کاسپین" است. در ذیل طی مکالمه با «محمد عجم»، حقوقدان، زبان شناس و دانشمند معروف ایرانی، به وارسی این بحث توجه کردیم که مشروح آن به شرح زیر است.

*امپراتوری یهودی خزرها به قصه شباهت دارد

تسنیم: ایران هم اکنون به طوری رسمی از نام خزر برای پهنه آبی واقع در شمال کشور بهره میگیرد، در اساس لغت خزر از چه پیشینه، مکان یا گروهی ریشه می گیرد؟

عجم: در مورد این که خزر نام یک قوم، آئین، مذهب و یا زبان و نژادی معلومی باشد مطالب متناقض و متضاد زیادی نگاشته شده است، از این رو نمی شود با قاطعیت نظر داد. اصولاً در مورد خزرها منابع و مستنداتی که وجود دارد خود از لحاظ اعتبار سنجی قابل وارسی می باشند، چراکه همه ادعاهای موجود در مورد قوم خزر بیشتر فرضیه است و با حتمیت و یقین نمی شود بیان نظر کرد.

مثلاً در مورد این که خزرها یهودی بودند اصلی ترین منبعی که در سی سال اخیر مورد استناد قرار گرفته کتاب "آرتور کوستلر" در مورد امپراتوری خزر است، وقتی مستندات وی را دنبال می کنید به کتب اعراب می رسید، البته منابع عربی هم در مورد خزرها دارای تناقض هایی است که قابل اطمینان نمی باشد، چراکه صد سال جنگ میان اعراب و مسلمین با خزرها داوری بی طرفانه را بسیار سخت می کند.

علم باستان شناسی، زبان شناسی و منابع بی طرف هم مددی به از بین بردن تناقضات نمی کند، اما به طور کلی پذیرا بوده شده که خزرها قومی کوچ نشین و نومد بوده اند که یکی از دهها قوم تورکیک شرقی می باشند که قبل از ظهور اسلام وارد فلات و دشت های شمال و شمال غربی خزر شدند، وارد شدن آن ها موجب شد قسمتهایی از اقوام متعدد دیگری که ساکن ناحیه بودند وارد جغرافیای فعلی ایران شوند که یکی از آن اقوام متعدد کاسپی ها بودند و از وقتهای قدیم در گوشه و کنار دریای شمال ایران ساکن شدند.

نظر غالب این است که نژاد خزرها، هون و مذهب آن ها تنگری و پگان بوده است. به تازگی امتحان "دی ان ای" بر روی اسکلت هایی در ناحیه جغرافیایی حکومت خزرها صورت گرفته و غیر یهودی بودن آن ها به اثبات رسیده، البته طی سالهای 740 اشخاصی از یهودی های مهاجر در ناحیه بودند که به احتمال زیاد یهودیان بخارا بعد از مهاجرت در این ناحیه ساکن شدند. اما ادعاهای اخیر مبنی بر امپراتوری یهودی خزرها که برخی از نگارندگان یهود برای خزرستان به بحث گذاشته اند بیشتر به قصه شباهت دارد تا حقیقت.

* هیرکانی و کاسپین کهنه ترین نام ها در منابع یونانی و رومی

تسنیم: سابقه تاریخی استفاده ایران از لغت کاسپین تا چه وقتی است؟ به عبارتی دیگر این لغت چه ریشه ای دارد؟

عجم: کاربرد دو واژه هیرکانی (استان گرگان) و کاسپین در منابع یونانی و رومی، کهنه ترین نام ها برای دریای شمال ایران می باشند، اما این دو نام در منابع فارسی عوض مانده در مورد پهنه آبی واقع در شمال ایران قبلا نشر نیافته است. اگه هم در زبان فارسی کاربرد داشته، اما منابع آن برطرف شده است، زیرا از دوره بنی امیه که نبردهای خونینی بین خزرها و مسلمین به وقوع پیوست نام خزر شهرت گرفت و وارد ادبیات عربی و فارسی شد. در منابع عربی و فارسی بیش از 40 نام برای دریای شمال ایران به کار رفته که برخی نام ها به اقوام ساکن در این دریا و برخی به شهر های گوشه و کنار دریا منسوب شده اند مثل گیلان-جیلان- استان گرگان (جرجان) – استرآباد – ساری و بسیاری از موارد شبیه.

* نام رسمی دریای شمال ایران به واسطه مصوبه سازمان ملل متحد "کاسپین" است

تسنیم: هم اکنون کدامین کشورها (کشورهای ساحلی یا سایر کشورها) از نام "کاسپین" برای دریای شمال ایران بهره میگیرند؟

عجم: به واسطه مصوبه سازمان ملل متحد نام رسمی و جهانی این دریا کاسپین است و یک نام محلی هم می توان برای آن به کار برد آن "خزر" است، اما همه کشورهای جهان نام کاسپین و معادل های آن را مصرف میکنند، به جز چند کشوری که از "بحر شهر قزوین" بهره میگیرند که در حقیقت معادل و معرب همان کاسپین است. شماری از کشورها هر دو نام کاسپین و خزر را برای نامیدن دریای شمالی ایران انتخاب کرده اند.

* در هیچ منبعی از خزرها به نیکی یاد نشده است

تسنیم: در بیشتر اسناد و معاهده های فارسی از نام خزر بهره گرفته شده و مجموعه نشست ها در مورد دریای شمالی ایران هم تحت عنوان رژیم حقوقی خزر (دست کم از جانب ایران) به انجام رسانده شده است، با این حال ایران قادر هست چنین تحول اسمی را در جلسه های رژیم حقوقی دریای شمال ایران به بحث گذارد؟ در حقیقت این اقدام از نظر حقوقی مانعی یا حتی عکس العمل منفی سایر کشورهای ساحلی را درپی ندارد؟

عجم: نام دریای شمال ایران هیچگونه درگیری ای در هیچ کشوری بوجود نمییاورد. کمیته یکسان سازی هم می دانست که نام استان مازندران بهتر از خزر است اما "دریای استان مازندران" مستندات حقوقی ضروری را نداشت. خزر نام موردعلاقه ای نمی باشد و در هیچ منبعی از خزرها به نیکی یاد نشده و چند سده است که هیچ قومی در کشورهای گوشه و کنار خزر تابحال خود را قوم خزر نمیشناساند اما کمیته بایستی به نقشه ها و معاهده های حقوقی متعهد می ماند.

در این ناحیه دست کم صد قومیت و ملیت و زبان وجود دارد.می دانیم قوم خزر و قوم هون مدتی حکم فرمایی در ناحیه داشته اما امروزه تطبیق آن با مردم امروز سخت است. حتی قرقیزها، قزاق ها، تاتارها، چچنی ها و حتی مغول ها هیچکدام خزرها را به خود منسوب نمی دانند.

* جایز بودن بهره گیری از هر دو نام خزر و کاسپی

اما خواست مصرف کردن کاسپین در فارسی به تازگی طرح شده و اصلاً به مصوبه تازه احتیاجی ندارد؛ نام دریای کاسپی و یا کاسپین را می توان به کار برد و با هیچ مخالفتی در هیچ جا همراه نخواهد بود. چون مصوبه مورخ 18 آذرماه 1381 کاربرد هر دو نام خزر و کاسپی را جایز می داند، اما این که به چه دلیل نام استان مازندران کنار گذارده شد این بود که مشخص شد که چنین نامی در قراردادها، اسناد حقوقی و نقشه های رسمی داخلی و خارجی قبل از دوره پهلوی وجود ندارد.

مطابق قوانین کمیته یکسان سازی نام های جغرافیایی سازمان ملل متحد (UNGEGN) همه کشورها بایستی در مورد پدیده های جغرافیایی بویژه دریاها، یک نام جهانی بکار ببرند و البته یک نام محلی هم برای کاربرد محلی قابل قبول است. در رسانه های ایران برای دریای شمال کشور نام های گوناگونی مثل استان مازندران، خزر، شمال و نکاتی دیگری به کار می رفت که معضل بوجود میاورد.

سازمان ملل متحد از ایران خواسته بود که مشخص کند چه نامی را به رسمیت می شناسد. مرجع رسیدگی به این طوری مسائل اداره حقوقی وزارت خارجه و کمیته یکسان سازی نام های جغرافیایی متشکل از اعضای چند نهاد و وزارتخانه است، در سال 1381 از اداره حقوقی وزارت خارجه خواسته شد که در این خصوص نظر بدهد. وارسی این بحث به من واگذار شد که پژوهش مفصلی انجام و گزارشی تهیه و تحویل کمیته یکسان سازی شد و مبنایی برای بر آن شوی قرار گرفت.

نخست در مورد اسناد و معاهده های جهانی و معاهده های بین ایران و دول خارجی و بعد از آن در مورد نقشه های رسمی و نیمه رسمی وارسی و مشخص شد که در همه قراردادها از قرون گذشته و تا جایی که مکتوباتی باقی مانده است، در زبان فارسی خزر و دریای خزر و در زبان های اروپایی دریای کاسپی یا کاسپین، همچنین در متون قدیمی عربی، خزر و گهگاهی بحر قزبین و شهر قزوین به کار رفته است، اما در متون متاخر عربی بحر شهر قزوین بهره گرفته شده و در کشورهای ترک زبان هم هر سه نام به تناوب به کار رفته است. اما ترجیح بیشتر با خزر دنیزی بود.

قراردادها و نقشه ها برای ما معیار اصلی بود اما در متون ادبی و تاریخی هم وارسی عمیقی انجام شد و برای من کاملاً مشخص بود که قزبین و شهر قزوین معرب شده از کاسپین است، اما عده ای اصرار داشتند که برعکس کاسپین تحول یافته شهر قزوین هست حتی این مطلب را خاتمی، ریاست جمهوری وقت در مسافرت علی یف به تهران بزرگ به وی ذکر کرده بود که دریای استان مازندران همان دریای شهر قزوین است و اروپایی ها آن را به کاسپین میشناسانند. از نظر زبان شناسی محرز بود که شهر قزوین تحول یافته و معرب کاسپین است، ولی باز هم مجددا در منابع تاریخی کندوکاو کردم و کاملاً محرز شد که قبل از این که شهر قزوین وارد ادبیات عرب و فارسی شود کاسپین و هیرکانی (استان گرگان) موجود بوده است.

نام خزر از قرون سوم قمری در ادبیات عربی و فارسی شایع شده است، اما بیش از 40 نام دیگر هم به تناوب برای دریای یاد شده در ادبیات و جغرافیایی قرون گذشته به کار رفته است. شرح نبردهای خزرها در دوره خلفای بنی امیه به طور مفصل در تاریخ طبری و در سایر منابع عربی، همچنین در کتاب استخری و ابن اثیر وجود دارد. استخری نوشته است که «زبان خزرها به هیچ زبان شناخته شده ای شباهت ندارد».

* در آغاز فضایی برای طرح این بحث که کاسپی بهتر است یا خزر نبود

برخی منابع عربی آن ها را همان قوم یاجوج و ماجوج شناسانده اند که در منابع اروپایی هم به یاگوگ و مگوگ شناسانده شده بودند. برگزیده کلام این که وقتی در کمیته یکسان سازی بحث بحث شد اصلاً فضایی برای طرح این بحث که کاسپی بهتر از خزر است نبود، چون نام کاسپی داخل کشور کاملاً ناشناخته بود و برای دانشگاهیان هم عبارتی بیگانه به حساب میامد. تا این که در گزارش توجیهی برای کمیته، برای نخستین بار مفصل به اصالت کاسپی و میراث آن ها به عنوان قوم ایرانی توجه کرده و تصور این که کاسپین واژه بیگانه است مردود دانسته شد.

متاسفانه این نام در حالی که مستندات تاریخی دارد ولی در فرهنگ عامه مغفول و ناشناخته مانده بود. امروزه بنا بر فرایند فرهنگ سازی آن، این نام قادر هست جانشین خزر شود. اما در مصوبه 18 آذرماه 1381 کمیته موظف بود که به نقشه ها و اسناد وفادار بماند. اعتراضاتی که به این مصوبه شد چندان مستند نبود و اعتراضیه ای پرویز ورجاوند در نشریه اطلاعات سیاسی انتشار داد که به چه دلیل نام تاریخی استان مازندران را کنار زده و خزر را که قومی مهاجم بوده اند را جانشین آن کرده اید؟

جوابیه ما در جراید همان زمان انتشار داده شد، البته گزارش توجیهی کمیته هم انتشار داده شد که الان هم در سایت های فراوانی وجود دارد، از مخالفان مصوبه خواسته شد که مستندات خود را برای دریای استان مازندران در اختیار قرار دهند، ولی هیچ مستندی ارائه نکردند، اما بحث این که به تازگی طرح شده که بایستی دریای کاسپی بکار ببریم یک بحث کاملاً تازه است و هیچ مغایرتی با مصوبه سال 1381 ندارد، چون نام جهانی است و احتیاجی هم به تحول مصوبه ندارد. داخل کشور رسانه ها مختار می باشند که نام جهانی که دریای کاسپی و کاسپین یا نام محلی خزر را بهره گیرند، در این مورد هیچ کشوری هم دادخواهی ای نخواهد داشت.

پيشنهادات شما مايه دلگرمى ماست

گردآورنده: ترگل چ.

بین المللی در بخش اخبار سايت سرزه

بیت انتخابی از دیوان حافظ :

خوشا شيراز و وضع بی‌مثالش
««« »»»
خداوندا نگه دار از زوالش

"بحر خزر" صحت دارد یا "دریای کاسپین"؟ Serze

TT / 459 — TP / 23%

با دیگران به اشتراک بگذارید

نظر دهید